آیا IPTV رقیب ديش‌هاي ماهواره می‌شود؟


پريسا خسروداد - سال هاست كه از اتصال رايانه، لپ تاپ و تلفن همراه به اينترنت مي گذرد و اين بار نوبتي هم كه باشد، نوبت تلويزيون هاسا كه اتصال به شبكه جهاني اينترنت را تجربه كنند. امروزه، با توجه به افزايش اهميت نقش رسانه ها در زندگي مردم، پركردن اوقات فراغت مخاطبان از طريق عرضه برنامه هاي ديداري و شنيداري با محتواي غني و متنوع، همواره يكي از اصلي ترين اهداف سياستگذاران حوزه صدا و سيما در تمام دنيا بوده است. به طوري كه در برخي از كشورها، ......

يكي از اصلي ترين حوزه هاي برنامه تبليغات نامزدهاي انتخابات رياست جمهوري را، تبيين اقدامات ايشان در اين خصوص تشكيل مي دهد.

به همين منظور در ايران و در برنامه پنجم توسعه كه به ترسيم اولويت هاي كشور در زمينه هاي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي كشور تا سال 1393 مي پردازد، راه اندازي تلويزيون اينترنتي مبتني بر شبكه باند پهن، مورد توجه قرار گرفته و جذب هفت ميليون مشترك براي اين طرح در نظر گرفته شده است.
تلويزيون اينترنتي يا آنچه كه به طور مصطلح به آن IPTV مي گويند، به ارسال و پخش برنامه‌هاي تلويزيوني براي مشتركان از طريق زيرساخت باند وسيع و توسط پروتكل اينترنت گفته مي شود. در واقع مي توان گفت IPTV، يكي از پراقبال ترين سرویس هاي ارزش افزوده پیشرفته (ACS) است كه با فراهم كردن بستری مناسب، محتواي آموزشی، فرهنگی و سرگرمی مورد نياز کاربر را متناسب با سلایق مختلف و بدون ایجاد محدودیت‌ زمانی و مکانی، از طریق تلویزیون و با در نظر گرفتن کیفیت مناسب در اختيار متقاضي قرار مي دهد و بدين ترتيب كاربر قادر خواهد بود، برنامه‌ها و محتواهاي ذخيره ‌شده‌اي كه لزومي به مشاهده بهنگام آنها نيست، دانلود و سپس مشاهده كند.
به عبارت ديگر، تلويزيون اينترنتي، خدمات متعددي را به كاربر ارايه مي كند كه در ميان آنها مي توان به T-Learning و T-Shopping اشاره كرد كه آموزش و خريد از طريق تلويزيون را مورد هدف قرار مي دهند. علاوه بر موارد فوق، سرويس VOD (ویدئویی درخواستی)، زیارت و سياحت مجازي و هم چنين بازی و سرگرمی را مي توان از ديگر خدماتي دانست كه از طریق این شبکه به کاربران ارایه مي شود.
در حال حاضر، تلويزيون اينترنتي در بسياري از كشورهايي كه خدمات اينترنت پرسرعت با كيفيت مطلوب به كاربران ارايه مي دهند و در عين حال داراي امكان پخش محتواي چندرسانه اي هستند، داراي كسب و كار پررونقي است. در خصوص درآمدزا بودن و فراگيري IPTVها در چهارگوشه دنيا مي توان به آماري در اين خصوص كه متعلق به دو كشور كانادا و آمريكاست، اشاره كرد. به طوري كه گفته مي شود، تلويزيون هاي كابلي و اينترنتي در آمريكا، سالانه به ميزان ۵۵ میلیارد دلار از اين طريق درآمد کسب مي كنند و در كانادا نيز از 10 كانادايي، يك نفر مشترك IPTV است.
به موجب اين تحولات، طرح IPTV در ايران نيز كليد خورد و كليه توجهات معطوف آغاز فصل تازه اي از همكاري ها ميان شركت مخابرات ايران و سازمان صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران شد. اين دو نهاد تاثيرگذار، كه علي رغم داشتن بسياري از وجوه مشترك از جمله زيرساخت هاي گسترده در اقصي نقاط كشور، پيش از اين كمتر در كنار يكديگر مشاهده شده بودند و فاقد تجربه جدي در خصوص همكاري و پيشبرد طرح هاي ملي و سراسري به همكاري پرداخته بودند، چندي است كه بر حسب ضرورت نخستين طرح مشترك و جدي خود را آغاز نموده اند كه به بررسي آن مي پردازيم.

** بازخواني پرونده
هم زمان با افزايش تعداد كانال هاي ماهواره هاي بيگانه و نيز رشد ميزان ضريب نفوذ اين سيستم در ميان خانواده هاي ايراني در دهه 80 و از طرف ديگر استقبال مردم دنيا جهت استفاده از IPTVها، ضرورت اتخاذ راهكاري به منظور پاسخگويي به نيازهاي مردم و به ويژه جوانان از طريق رسانه، مطرح شد.
به همين منظور، ايده راه اندازي تلويزيون اينترنتي به طور جدي در سال 1384 شكل گرفت و مقدمات راه اندازی آن به عنوان یکی از سرویس های ACS در دستور کار شرکت مخابرات ایران قرار گرفت. از اين روي، طرفين اين طرح يعني صدا و سيما و شركت مخابرات ايران، نمايندگاني را براي آغاز يك همكاري معرفي كردند كه بر اثر آن آقايان سياهكلي، معاونت رسانه مجازی صدا و سیما و مرحوم دكتر غفاريان، نايب رييس هيات مديره مذاكراتي را در خصوص راه اندازي تلويزيون اينترنتي آغاز نمودند. سرانجام مقرر شد تامين زيرساخت و ايجاد امكانات فني لازم به منظور انتقال تصاویر را شركت مخابرات ايران به عهده بگيرد و در سوي ديگر با توجه به وجود آرشيوهاي ويديويي ديجيتال به صورت وسيع و گسترده در صدا و سيما، وظيفه تامين و توليد محتواي لازم به ايشان واگذار شود كه البته در اين ميان هر يك از ذينفعان، درآمدي را نيز براي خود قائل شدند. پس از مدت كوتاهي، راه اندازي تلويزيون اينترنتي در قالب مناقصه ACS و به منظور برقراري تشريفات مالي و اداري لازم توسط شركت فناوري اطلاعات، وارد فاز جديدي شد. به طوري كه مهندس جواد رادمان، مدیرعامل شرکت فناوری اطلاعات در آبان ماه 1386 اعلام كرد، تا يك ماه بعد، يعني آذر همان سال، برنده مناقصه مذكور اعلام و پس از گذشت هشت ماه، این پروژه نهایی و عملیاتی می‌شود.
در اين طرح گرچه بسياري از زيرساخت هاي مخابراتي مورد نياز، فراهم بود اما شركت مخابرات ايران بر اين باور بود كه به دليل اين كه تجهيزات موجود فقط براي مكالمه طراحي شده اند، بنابراين هر دو طرف مي بايست تغييراتي را در سيستم خود ايجاد كنند. از اين روي، بررسي بر روي وضعيت كابلي موجود آغاز شد تا مشخص شود ساز و كار انتقال تصاوير از طريق تلويزيون اينترنتي به چه صورت خواهد بود.

** اپراتوري IPTV؛ رقابت يا انحصار؟
به جرات مي توان گفت، طعم شكستن انحصار در حوزه ICT در ايران، براي نخستين بار با روي كارآمدن اپراتورهاي تلفن هاي همراه چشيده شد. در اين زمان بود كه متقاضيان تلفن همراه توانستند راهكاري براي دورزدن صف هاي طولاني ثبت نام سيم كارت با قيمت گزاف پيدا كنند و به نوعي با آغاز فعاليت عرضه كنندگان جديد سيم كارت هم چون تاليا، ايرانسل و كمي بعدتر رايتل، دوره يكه تازي شركت ارتباطات سيار سرانجام به پايان رسيد. به طوري كه در حال حاضر، اپراتوري در حوزه سيم كارت مفهومي مشابه شكست انحصار را پيدا كرده است.

به همين منوال، تصور آن مي رفت كه با مطرح شدن قضيه IPTV، ضمن شكستن انحصار توليد محتواي ديجيتالي توسط سازمان صدا و سيما، اپراتورهاي جديدي در حوزه هاي محتوا و زيرساخت راه پيدا كنند. اين جريان علاوه بر شكست انحصار، كه يك گام اساسي رو به جلو به شمار مي رفت، مي توانست اوضاع اقتصادي فعالان بخش خصوصي در حوزه مخابرات و پهناي باند را نيز به ميزان قابل توجهي بهبود بخشد.

زيرا آنچه كه بديهي است دوران سوددهي دايري و واگذاري تلفن ثابت نه تنها در ايران، بلكه در جهان نيز به پايان رسيده است و تدبير راهكار مشخص به منظور ادامه حيات اين فعالان، يك ضرورت جدي است. از سوي ديگر، شركت هاي ارايه دهنده خدمات اينترنتي نظير PAPها، همواره از عدم تطبيق درآمد حاصل از فروش خدمات ADSL با طرح تجاري موجود، گلايه مند بوده و در طول فعاليت خود، همواره درصدد اتخاذ راهي براي خروج از وضعيت فعلي بوده اند. به همين منظور تدارك زمينه هاي لازم براي اپراتوري IPTV در دو حوزه محتوا و فني مي توانست فرصت بسيار مناسبي براي دادن رونق دوباره به بازار اين كسب و كار باشد.
بر اساس اين گزارش، بر خلاف آنچه كه تصور آن مي رفت، متاسفانه در حالي كه مدت ها از تصويب راهبردهاي IPTV در صدا و سيما مي گذرد، اما هيچ خبري از واگذاري آن به صورت اپراتوري نيست و حتي به نظر نمي رسد كه مقامات مسول در اين حوزه، حتي به فكر طرح اوليه اين جريان باشند. از منظر فني نيز، ارزيابي هاي به عمل آمده نشان مي دهد كه صرفا معطوف به برگزاري چند مناقصه محدود شده و اقدامي جدي در جهت واگذاري آن به صورت اپراتوري صورت نگرفته است. گرچه در ميان هر از چند گاهي نامي از موسسه اي با عنوان سروش رسانه، وابسته به صدا و سيما به عنوان مجري IPTV شنيده مي شود، اما اين نه تنها ابهام در خصوص واگذاري اپراتوري اين طرح را توجيه نمي كند، بلكه بر هاله هاي موجود در حاشيه آن مي افزايد.
در واقع، عمده ترين نگراني موجود در صورت ادامه وضعيت فعلي و تداوم انحصار در ارايه IPTV به متقاضيان، افول بازار كسب و كار در اين حوزه و هم چنين عدم توجه به ارتقاي كيفيت از جانب ارايه دهنده سرويس باشد كه در نهايت، عايدي جز نارضايتي براي مشترك به همراه ندارد.

** Copy+Paste در مديريت محتوا
ميزان درآمد IPTVها در جهان، همواره براي بسياري از بنگاه هاي تجاري، وسوسه انگيز و به عبارتي چشم نواز بوده است. به طوري درآمد سالانه برخي از IPTVها به طور ميانگين مبلغ 36 ميليارد دلار تخمين زده مي شود.
اما تنها توجه به رقم حاصل از از اين درآمد، كافي نيست و چالش بزرگي كه اين طرح با آن مواجه است، مديريت محتواست. زيرا در آن سوي اعداد و ارقام زيا و پربار، دست اندركاراني وجود دارند كه به طور فزاينده اي به توليد محتوا در قالب برنامه هاي مختلف مي پردازند و با در نظر گرفتن سلايق مشتركان و نيازهاي جامعه، آنها را از طريق اين رسانه عرضه مي كنند. اما به درستي، چه قدر در راه اندازي تلويزيون اينترنتي در ايران، قضيه مديريت محتوا مورد توجه قرار گرفته است و اصلا آيا اين مهم داراي اتاق فكري بوده است و يا دندان ها صرفا براي درآمد ناشي از آن تيز شده است؟
گرچه اين طرح هنوز به صورت فراگير، مورد عرضه قرار نگرفته است و در حال گذراندن دوره آزمايشي است و قضاوت در مورد چشم انداز محتواي آن، اندكي زود است، اما نبايد فراموش كرد كه اصلي ترين آفت در عدم رونق اين طرح و طرد احتمالي آن توسط مخاطبان، مي تواند ارايه به عينه همان محتوايي باشد كه از كانال هاي صدا و سيما مورد پخش قرار مي گيرد. شايد استفاده از برنامه هاي آرشيوي و موجود در صدا و سيما، به منظور تامين فقط بخشي از محتواي IPTV مناسب باشد، اما بدون ترديد كافي نيست(!)
هر چند به روشني، آمار درستي از مخاطب سنجي برنامه هاي صدا و سيما و جزييات آنها در دسترس نيست و نمي توان به وضوح گفت كه چند درصد از برنامه هاي اين سازمان، با استقبال در ميان خانواده ها مواجه مي شوند، اما حتي اگر فرض را بر اين بگذاريم كه صدا و سيما، برنامه سازي موفق در عرصه محتواست كه اين ادعا، خود داراي شائبه است، نمي توان فقط به محتواي از پيش ساخته شده در اين زمينه اكتفا نمود. زيرا در صورت تحقق اين امر، صرفا محل upload محتوا و رسانه اي از آن پخش مي شود، عوض شده و از TV به IP انتقال يافته است و از اين روي مي توان گفت نيازهاي يك تلويزيون واقعي اينترنتي، ناديده انگاشته شده است.

** مشتركان و هزينه هاي IPTV
از جمله مواردي كه نگراني هايي را در خصوص راه اندازي IPTV در كشور به ويژه در ميان آگاهان و خبرگان ايجاد كرده است، تعرفه ها و به طور كلي هزينه هايي است كه بر اثر استفاده از اين خدمات، كاربران را متحمل آن مي كند.
بر اساس اين گزارش، نظام تعرفه گذاري خدمات ارايه شده از طريق IPTV هنوز به طور شفاف، مشخص نيست و به نظر مي رسد چگونگي تصميم گيري در خصوص كارشناسي اين مهم و نيز معرفي نهاد ذيصلاح در اين زمينه به زمان نامعلومي موكول شده است. گرچه به طور بديهي، صدا و سيما و مخابرات نقش تعيين كننده اي را در راستاي قضيه تعرفه گذاري دارند، اما آيا شورا و يا نهادي بر ارزاني و يا گراني اين خدمات نظارت دارند و يا اين كه تعرفه ي مصوب، بدون كوچك ترين مانع و توضيحي به منظور اخذ در صورت حساب مشتركان، لحاظ خواهد شد؟
در حال حاضر، شنيده ها و اطلاعات حاكي از فعاليت فاز آزمايشي اين طرح، نشان مي دهد متقاضيان استفاده از IPTV، مي بايست در ابتدا اقدام به خريد دستگاهي مشابه مودم كنند كه به طور حداقلي رقمي معادل 150 هزار تومان براي آنها هزينه دارند. سپس با توجه به استفاده اي كه از خدمات اين تلويزيون مي كنند، اشتراكي به مبلغ 10 هزار تومان به بالا در ماه، بايد پرداخت كنند.
از اين روي به نظر مي رسد كه هر كاربر متقاضي استفاده از IPTV، در وهله نخست و بدون افزايش قيمت بر تعرفه اي كه فعلا از آن حرف به ميان است، بايد خود را براي پرداخت هزينه اي معادل يك خط اينترنت آماده كند. در اين صورت مي توان گفت هر خانواده ايراني اگر بخواهد به مشترك IPTV تبديل شود، بايد در سبد هزينه هاي خود علاوه بر مبلغ آب، برق، گاز، تلفن ثابت، تلفن همراه، اينترنت و شارژ ساختمان كه تا حدودي جزو هزينه هاي انكارناپذير زنگي امروزي به ويژه در مناطق شهرنشين هستند، هزينه IPTV را نيز بگنجاند كه خود تبديل به رقم قابل توجهي مي شود.
در اين ميان، چنانچه يكي از اهداف راه اندازي IPTV را مبارزه با ماهواره و نفوذ كانال هاي بيگانه از طريق ارايه برنامه هاي مفيد وطني بدانيم، مي بايست به طور دلسوزانه قضاوت كنيم و تعرفه و كيفيتي از حيث محتوايي و فني براي اين طرح قائل شويم كه براي مشترك، واقعا ارزش هزينه كردن را داشته باشد و به قول معروف اشتراك IPTV بر نصب و خريد ديش براي اش به صرفه تر باشد. در اين ميان حتي برخي از كارشناسان پيشنهاد مي كنند كه همان طور كه دولت بابت خريد نان به حساب مردم، مبلغي را تحت عنوان يارانه واريز مي كند، مي توان مبلغي را تحت عنوان مشابه يارانه تلويزيون اينترنتي اختصاص داد تا تمام خانواده هاي ايراني با هر سطح از تونايي مالي، بتوانند از اين خدمت بهره مند شوند.
البته يكي ديگر از پاشنه آشيل هاي IPTV را مي توان سرعت و كيفيت اينترنت دانست كه با توجه به تكراري بودن موضوع، مجال پرداختن به آن نيست و صرفا اشاره ضمني، كافي به نظر مي رسد. فقط اين كه اگر سرعت پيش فرض اينترنت را براي كاربران ايراني، kb128 در نظر بگيريم، دستيابي و رونق بازار IPTV در ايران، بسيار دور از ذهن به نظر مي رسد و صرفا در سطح يك طرح با نامي مدرن و شيك باقي مي ماند. چه بسا كه پيش از اين نيز لطف ا... سياهكلي، معاون رسانه مجازي صدا و سيما نيز به طور تلويحي در اظهارات خود در همايش دو روزه بین المللی مخابرات ایران به آن اشاره كرده و گفته بود، پهنای باندی که در اختیار مصرف کننده ايراني قرار می گيرد، جوابگوی سرویس هایی مانند IPTV نیست.

** شیما و مهر؛ برندهاي IPTV ايراني
بررسي هاي انجام شده از آخرين وضعيت طرح تلويزيون اينترنتي نشان مي دهد، در حال حاضر دو برند وجود دارند كه با عنوان رسانه مهر و شيما با راهبري معاونت مجازي صدا و سيما به فعاليت مي پردازند كه از رسانه مهر با عنوان IPMedia و از شيما با عنوان تلويزيون تعاملي ياد مي شود كه به صورت آزمايشي فعاليت خود را آغاز كرده اند. عمده ترين تفاوت اين دو برند، در نوع عرضه محصول است.
جزييات امر حاكي از اين است كه، شبکه شیما در ۲۵ مرکز مخابراتی در مناطق ۲ و ۸ مخابرات استان تهران راه اندازی شده است و قرار است در آينده، تمام سطح شهر تهران و پس از آن در مراکز استان ها و سپس در تمامی شهرهای کشور در دسترس علاقه مندان قرار بگیرد. پخش زنده برنامه های تلویزیونی، ضبط برنامه های دلخواه تلویزیونی روی شبکه، ویدیوی درخواستی، فایل صوتی درخواستی، مدیریت زمان در پخش تلویزیونی، بازی های محلی و تحت شبکه، ارتباط صوتی دو طرفه، ارتباط تصویری به صورت ویدیو کنفرانس، ارایه روزنامه الکترونیکی، آموزش از راه دور به صورت الکترونیکی، ارتباط دو طرفه از طریق ارسال پیامک، اطلاعات ترافیکی، پیش بینی وضع هوا و اوقات شرعی، خرید از طریق تلویزیون، استفاده از خدمات بانکی ارایه شده از طریق تلویزیون و پرداخت از طریق تلویزیون از جمله خدماتي هستند كه قرار است روی شبکه شیما عرضه شوند. اما در حال حاضر تنها، بخش كوچكي از آنها در حال عرضه در فاز آزمايشي است. سايت اين IPTV به نشاني http://www.shima.ir قابل دسترسي است. گفتني است كه شرکت تلکام ایران، مجری پیاده سازی این شبکه تلويزيوني تعاملي است.
اما رسانه مهر، كه مسولان صدا و سيما، تبليغات بيشتري بر روي آن كرده اند، از اوايل مرداد كار خود را آغاز كرده است و گفته مي شود از 15 مهر، به صورت فراگير كار خود را آغاز مي كند. اين IPMedia كه به نشاني http://www.mehrmedia.ir قابل دسترسي است، داراي 2 مگابايت فضاي اينترنتي و 10 هزار مشترك است كه عمده ترين آنها را به صورت آزمايشي، ساكنان شهرك آتي ساز در شمال غرب تهران تشكيل مي دهند. اين IPTV، بيش از 20 كانال تلويزيوني شامل شبکه یک، دو، سه، چهار، تهران، خبر، آموزش، قرآن، جام جم ۱ و ۲، پرس تی‌وی، بازار، شما، آی فیلم، سحر، خراسان، خوزستان، گیلان، یزد، کردستان و فارس را تحت پوشش قرار مي دهد و داراي چهار نوع بسته اشتراك به رنگ هاي سبز، قرمز، نارنجي و بنفش است و شعار دوست خوب، اتفاق جديد، زندگي خوب را برگزيده است.
اين دو شبكه كه به طور تقريبي از منظرهاي بسياري به يكديگر شبيه اند، در واقع آمده اند تا سايه شان بر ديش هاي ماهواره سنگيني كند و ايرانيان را نيز مانند شهروندان بسياري از كشورهاي پيشرفته، صاحب IPTV كنند و البته كه آرزوي رسانه ها، به عنوان نمايندگان افكار عمومي نيز چيزي جز اين نيست. اما نيل به اين هدف، با ايجاد مديريت صحيح و اصولي، توليد محتواي فراتر از محتواي به نمايش درآمده توسط صدا و سيما، مديريت محتواي چند ضلعي، ايجاد زيرساخت هاي لازم به بهترين شيوه، افزايش سطح كيفيت نمايش تصاوير در حد مطلوب و مقرون به صرفه ساختن براي مشترك ممكن خواهد شد و اين قضيه وجود فضاي رقابتي و مشاركت بخش خصوصي را مي طلبد. از ما گفتن بود، خواه پند گيريد و خواه بهانه؟!

منبع: ماهنامه دنياي مخابرات و ارتباطات